Czy w Jemenie jest bezpiecznie? Stan faktyczny i zalecenia MSZ

Jemen pozostaje krajem o bardzo wysokim poziomie zagrożenia – MSZ stanowczo odradza wszelkie podróże w ten region. Trwa tam konflikt zbrojny, a sytuacja humanitarna jest dramatyczna i nieprzewidywalna. Sprawdź, dlaczego pobyt w Jemenie obecnie wiąże się z realnym niebezpieczeństwem.

Jak wygląda aktualna sytuacja bezpieczeństwa w Jemenie?

Sytuacja bezpieczeństwa w Jemenie pozostaje wyjątkowo niestabilna ze względu na trwającą od 2015 roku wojnę domową oraz liczne interwencje regionalne i akty terrorystyczne. Codzienne zagrożenia obejmują ataki lotnicze, walki zbrojne, zamachy bombowe, ataki dronów i ostrzał artyleryjski, które dotykają zarówno duże miasta, jak i niewielkie osady wiejskie. Liczba ofiar cywilnych szacowana jest przez ONZ na ponad 150 000 od początku konfliktu, z czego znaczna część zginęła w wyniku nalotów i działań bojowych.

W ostatnich miesiącach obserwuje się nasilone działania Huti na obszarze północnym oraz aktywność Al-Kaidy na Półwyspie Arabskim i tzw. Państwa Islamskiego. Często dochodzi do porwań cudzoziemców, ataków na konwoje humanitarne oraz zbrojnych napadów, zwłaszcza na drogach między miastami, które pozostają faktycznie poza jakąkolwiek kontrolą władz centralnych. Szczególnie wysokie zagrożenie dotyczy portów morskich i lotnisk, które regularnie są celem ataków rakietowych i sabotaży.

Dramatyczna sytuacja sektora medycznego i brak dostępu do usług ratunkowych to dodatkowe czynniki podnoszące ryzyko dla obecnych w Jemenie osób. W ostatnich raportach Human Rights Watch podkreślono także wzrost przypadków agresji wobec obywateli Zachodu oraz lokalnych współpracowników zagranicznych organizacji. Niestabilność polityczna i brak jednolitej kontroli administracyjnej sprawiają, że realne zagrożenia mogą pojawić się w dowolnym regionie kraju, a sytuacja może gwałtownie się zmieniać z dnia na dzień.

Poniżej zestawiono najważniejsze zagrożenia i ich natężenie w kluczowych aspektach życia w Jemenie:

Tabela pokazuje, że zagrożenia w Jemenie mają charakter wielowymiarowy i dotyczą niemal każdej sfery życia, co potwierdzają zarówno dane ONZ, jak i szereg raportów międzynarodowych organizacji humanitarnych. Szczególną uwagę warto zwrócić na zagrożenia dla cudzoziemców oraz bardzo ograniczone możliwości uzyskania natychmiastowej pomocy w sytuacji kryzysowej.

Dlaczego Jemen jest uznawany za kraj wysokiego ryzyka?

Jemen jest uznawany za kraj wysokiego ryzyka przede wszystkim ze względu na długoletni konflikt zbrojny, który trwa nieprzerwanie od 2015 roku. Intensywne walki, bombardowania oraz częste ataki powietrzne sprawiają, że sytuacja staje się szczególnie niebezpieczna zarówno dla ludności cywilnej, jak i osób przybywających z zagranicy. Dochodzi tutaj do licznych zamachów terrorystycznych oraz porwań, gdzie szczególnie zagrożeni są cudzoziemcy, pracownicy humanitarni i dziennikarze.

Kolejnym istotnym czynnikiem jest rozpad struktur państwowych oraz brak stabilnych służb porządkowych, co prowadzi do częstych aktów bezprawia i napadów rabunkowych. Większa część terytorium Jemenu pozostaje poza kontrolą rządu centralnego, a niektóre regiony nadzorowane są przez lokalne bojówki lub grupy przestępcze. Dodatkowo, konflikty plemienne oraz lokalne spory zbrojne jeszcze bardziej podnoszą poziom ryzyka.

Obecność nieuzbrojonych min lądowych i niewybuchów, szczególnie w obszarach wiejskich oraz w pobliżu linii frontu, dodatkowo potęguje zagrożenie. Human Rights Watch i ONZ niejednokrotnie informowały o śmiertelnych incydentach z nimi związanych, które utrudniają swobodne przemieszczanie się i prowadzą do licznych ofiar cywilnych.

Jemen stoi również w obliczu katastrofy humanitarnej, której skutkiem jest brak dostępu do podstawowych usług medycznych, czystej wody oraz żywności. Sytuacja ta prowadzi zarówno do napięć społecznych, jak i wzrostu przestępczości powodowanej potrzebą przetrwania. Wiele organizacji międzynarodowych zalicza Jemen do najbardziej niebezpiecznych miejsc na świecie zarówno dla podróżujących, jak i dla mieszkańców.

Dla lepszej orientacji, poniżej przedstawiono główne czynniki ryzyka wewnętrznego i zewnętrznego w Jemenie:

Tabela ukazuje szerokie spektrum czynników ryzyka – ich nakładanie się sprawia, że poziom zagrożenia w Jemenie jest znacznie wyższy niż w większości krajów regionu. Szczególnie niepokojąca jest kombinacja konfliktów zbrojnych i upadku instytucji państwowych, tworząca środowisko wyjątkowo nieprzewidywalne i groźne.

Jakie są oficjalne zalecenia MSZ dotyczące podróży do Jemenu?

MSZ RP jednoznacznie odradza wszelkie podróże do Jemenu, niezależnie od celu lub regionu docelowego. Zalecenie to dotyczy zarówno wyjazdów turystycznych, służbowych, jak i tranzytu przez terytorium Jemenu.

W oficjalnych komunikatach podkreślono całkowity brak polskiej placówki dyplomatycznej lub konsularnej w Jemenie, co oznacza brak możliwości uzyskania pomocy konsularnej na miejscu. Osoby przebywające w Jemenie powinny jak najszybciej opuścić kraj, korzystając z dostępnych środków transportu.

Zgodnie ze szczegółowymi wytycznymi, nie ma żadnych odstępstw od tego zalecenia – nawet wyjazdy do uznawanych za tzw. „bardziej bezpieczne” regiony czy uzasadnione zawodowo lub humanitarnie nie otrzymują zezwoleń ani rekomendacji. Obowiązuje zalecenie rejestracji podróży w systemie Odyseusz oraz uważnego śledzenia komunikatów publikowanych przez polskie i międzynarodowe służby dyplomatyczne.

Poniżej znajduje się tabela przedstawiająca kluczowe zalecenia MSZ dla osób rozważających podróż do Jemenu:

Tabela jasno podkreśla brak wyjątków w zaleceniach MSZ oraz nacisk na całkowite odradzanie podróży i minimalizowanie ryzyka poprzez niezwłoczne opuszczenie Jemenu. Wszystkie zalecenia MSZ znajdują się na oficjalnej stronie ministerstwa i są na bieżąco aktualizowane z uwagi na zmieniającą się sytuację w regionie.

Na co zwrócić uwagę planując wyjazd do Jemenu?

Planując wyjazd do Jemenu, w pierwszej kolejności trzeba sprawdzić aktualne ostrzeżenia Ministerstwa Spraw Zagranicznych, ze względu na częste zmiany sytuacji w kraju. Należy pamiętać o obowiązku posiadania specjalnej wizy, która wydawana jest tylko w wyjątkowych przypadkach, a jej uzyskanie może być długotrwałe oraz związane z koniecznością przedstawienia szczegółowego programu podróży i uzasadnienia celu wizyty.

Przy organizacji wyjazdu ogromne znaczenie ma uwzględnienie ograniczeń komunikacyjnych – w kraju występują liczne blokady drogowe, a główne lotniska często bywają zamknięte z powodów bezpieczeństwa lub zniszczeń infrastruktury. Lokalnych środków transportu zbiorowego nie należy używać, ponieważ są uznawane za szczególnie ryzykowne, a przemieszczanie się poza większymi ośrodkami odbywa się często wyłącznie w konwojach z ochroną.

Szczególną uwagę trzeba zwrócić na konieczność przygotowania się do braku dostępu do podstawowych usług, takich jak opieka zdrowotna czy bankomaty – zaopatrzenie się w gotówkę (preferowane dolary lub euro) oraz niezbędne leki i środki medyczne jest absolutnie niezbędne. Warto zadbać o bardzo precyzyjne przygotowanie kontaktów awaryjnych, zarówno z polskimi służbami konsularnymi, jak i z organizacjami humanitarnymi działającymi w regionie.

Wyjazd do Jemenu wymaga także szczegółowej analizy lokalnych przepisów dotyczących bezpieczeństwa osobistego, ponieważ wprowadzone są tam restrykcje dotyczące poruszania się dla cudzoziemców, a kontrole policyjne i wojskowe mogą się wiązać z koniecznością okazania wszystkich dokumentów oraz wyjaśnienia celu pobytu na każdym etapie podróży. Przygotowanie zapasowych tras ewakuacyjnych oraz znajomość zasad postępowania w przypadku konfliktu lub nalotów powietrznych są wysoce zalecane, gdyż sytuacje kryzysowe mają miejsce regularnie.

Jakie obszary Jemenu są szczególnie niebezpieczne?

Najbardziej niebezpieczne obszary Jemenu obejmują regiony przygraniczne z Arabią Saudyjską oraz strefy aktywnych działań wojennych, zwłaszcza w północno-zachodniej części kraju. Miasta takie jak Sana, Hudajda, Taizz czy Marib regularnie stają się celem nalotów, ostrzałów artyleryjskich i starć zbrojnych. Dotyczy to także portów nad Morzem Czerwonym, przez które przemycana jest broń i towary dla walczących stron. Największym zagrożeniem, według ONZ i raportów MSZ RP, są obszary znajdujące się pod kontrolą Huti lub innych ugrupowań nieregularnych.

Część południowa Jemenu, obejmująca miasta Aden i Al-Mukalla, również jest niestabilna i często dochodzi tam do zamachów, porwań oraz ataków terrorystycznych. Szczególnie prowincje Al-Bajda, Szabwa i Hadramaut są uważane za bazy Al-Kaidy Półwyspu Arabskiego (AQAP) oraz innych grup powiązanych z ISIS. Nasilenie niebezpieczeństwa wiąże się również z obecnością licznych punktów kontrolnych i regularnych blokad dróg, prowadzących do przemocy oraz wymuszania pieniędzy od podróżujących.

Ze względu na aktualną dynamikę walk, przemieszczanie się poza główne arterie komunikacyjne Jemenu oraz w rejony pustynne i górskie wiąże się z wysokim ryzykiem natknięcia na miny lądowe, zasadzki lub uzbrojone milicje. Wiele obszarów wiejskich jest odciętych od pomocy humanitarnej, a dostęp do nich mają jedynie lokalne bojówki. Nawet misje dyplomatyczne i organizacje międzynarodowe nie mają gwarancji bezpieczeństwa, co potwierdzają regularne przypadki ataków na konwoje ONZ czy zespoły medyczne prowadzące działania humanitarne.

Poniżej znajduje się tabela porównująca poziom zagrożenia w wybranych obszarach Jemenu na podstawie raportów MSZ oraz ONZ (2024):

Tabela pokazuje bardzo wyraźnie, że praktycznie każdy region Jemenu – w szczególności tereny przygraniczne oraz miasta będące strategicznymi punktami konfliktu – cechuje się bardzo wysokim lub ekstremalnym poziomem zagrożenia dla cudzoziemców. Sytuacja pozostaje zmienna i wymaga stałego monitorowania, a mapy zagrożeń często są aktualizowane.

Co grozi cudzoziemcom przebywającym w Jemenie?

Cudzoziemcy przebywający w Jemenie są szczególnie narażeni na porwania – zagrożenie dotyczy zarówno osób prywatnych, jak i pracowników organizacji międzynarodowych czy dziennikarzy. Raporty ONZ oraz różnych organizacji pozarządowych potwierdzają, że porwania dla okupu są tam powszechną praktyką, zarówno wśród uzbrojonych grup plemiennych, jak i organizacji terrorystycznych, takich jak Al-Kaida Półwyspu Arabskiego. Ofiary są wykorzystywane jako karta przetargowa w spornych kwestiach politycznych lub jako źródło okupu, który nierzadko sięga od kilkudziesięciu do kilkuset tysięcy dolarów. Niektóre z tych zdarzeń kończyły się wielomiesięcznym przetrzymywaniem zakładników.

Oprócz zagrożenia porwaniami, zagraniczni turyści i pracownicy są narażeni także na ataki bezpośrednie, takie jak ostrzał artyleryjski, zamachy bombowe czy walki uliczne. W 2023 roku w Adenie doszło do kilku ataków z użyciem improwizowanych ładunków wybuchowych; celem bywali również obcokrajowcy zatrudnieni w organizacjach humanitarnych. Dodatkowe, realne zagrożenie stanowią miny lądowe i niewybuchy, które występują na znacznym obszarze kraju – nie tylko w pobliżu dużych miast. Trudne warunki sanitarno-epidemiologiczne zwiększają ryzyko zachorowań, zwłaszcza na cholerę, malarię i dengę.

Zagraniczni przybysze mogą zostać zatrzymani przez służby bezpieczeństwa bez wyjaśnienia przyczyny lub oficjalnych zarzutów – dotyczy to szczególnie osób pracujących dla międzynarodowych mediów lub organizacji. W ostatnich dwóch latach zgłaszano przypadki wielotygodniowych zatrzymań, podczas których odcięty został kontakt z placówkami dyplomatycznymi. Należy mieć na uwadze ryzyko konfiskaty paszportu, sprzętu elektronicznego czy inwigilacji.

Poniżej przedstawiono najczęściej występujące zagrożenia dla cudzoziemców na terytorium Jemenu:

• Porwania dla okupu przez bojówki, ugrupowania ekstremistyczne lub z powodów plemiennych
• Ataki terrorystyczne oraz zamachy bombowe skierowane w obcokrajowców
• Zatrzymanie lub areszt bez wyjaśnienia przez władze lub służby bezpieczeństwa
• Zranienia lub śmierć w wyniku toczących się walk, ostrzału, min lądowych bądź niewybuchów
• Zachorowania na choroby zakaźne z powodu złych warunków sanitarnych
• Konfiskata dokumentów i mienia osobistego, przeszukania oraz ograniczenie kontaktu ze światem zewnętrznym

Opisane zagrożenia zostały potwierdzone raportami Human Rights Watch, Amnesty International oraz ostrzeżeniami licznych ambasad państw zachodnich. Ograniczony dostęp do pomocy konsularnej dodatkowo pogarsza sytuację poszkodowanych, powodując trudności w szybkim rozwiązaniu kryzysowych sytuacji. W każdej chwili może dojść do eskalacji działań zbrojnych, dlatego na większości terytorium Jemenu utrata życia, zdrowia lub wolności to realna perspektywa.

Czy są wyjątki od zaleceń MSZ w sprawie podróży do Jemenu?

MSZ RP jednoznacznie odradza wszelkie podróże do Jemenu bez względu na ich cel, a oficjalne wyjątki od tych zaleceń nie zostały przewidziane w komunikatach. Rekomendacje te obejmują zarówno wyjazdy turystyczne, jak i prywatne, humanitarne czy biznesowe, co oznacza, że nawet w przypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami nie istnieją formalne odstępstwa lub „zielone światła” ze strony polskich władz.

Wyjątek w praktyce może dotyczyć jedynie osób, które z ważnych powodów (np. obowiązki służbowe w ONZ czy innych międzynarodowych agendach) wyjeżdżają do Jemenu na podstawie decyzji przełożonych i w ścisłej koordynacji z odpowiednimi służbami bezpieczeństwa. Takie osoby, choć formalnie objęte są tymi samymi zaleceniami, korzystają często ze specjalnych środków ochrony i wsparcia logistycznego zapewnianych przez organizacje międzynarodowe.

MSZ nie przewiduje żadnych wyjątków ani ulg dla podróżujących indywidualnie, a uzyskanie zgody czy odgórnej rekomendacji umożliwiającej wyjazd jest niemożliwe. Nawet w przypadkach służbowych podczas wyjazdów „niezbędnych” MSZ podkreśla obowiązek indywidualnej oceny ryzyka, rejestracji w systemie Odyseusz i utrzymywania stałego kontaktu z najbliższymi placówkami konsularnymi. W praktyce, wszelkie decyzje o wyjeździe do Jemenu odbywają się wyłącznie na odpowiedzialność podróżującego i nie są w żaden sposób wspierane przez polskie państwo, co odróżnia sytuację Jemenu od niektórych innych regionów wysokiego ryzyka, gdzie wyjątki dla np. pomocy humanitarnej bywają oficjalnie dopuszczane.

Jak postępować w razie nagłego zagrożenia bezpieczeństwa w Jemenie?

W przypadku nagłego zagrożenia bezpieczeństwa w Jemenie należy niezwłocznie oddalić się z miejsca zagrożenia, zachowując maksymalną ostrożność, unikać zgromadzeń publicznych i natychmiast szukać schronienia w bezpiecznym, osłoniętym miejscu, najlepiej w hotelu lub siedzibie uznanej organizacji międzynarodowej. Dobrze wcześniej zlokalizować najbliższą ambasadę lub konsulat i mieć możliwość szybkiego kontaktu z polskim MSZ (telefon dyżurny, aplikacja „Odyseusz”) w sytuacji awaryjnej.

W przypadku strzałów, eksplozji lub ataków powietrznych należy wyłączyć widoczne źródła światła, położyć się na ziemię z dala od okien oraz korzystać z piwnic lub wewnętrznych pomieszczeń budynków. Jeśli natychmiastowa ewakuacja jest możliwa, zabierz tylko niezbędne dokumenty, gotówkę, wodę i środki opatrunkowe.

Podczas planowania działań pomocne będzie znajomość podstawowych elementów procedury postępowania w sytuacji kryzysowej:

• Zidentyfikowanie kierunku zagrożenia i szybkie wybranie dróg ucieczki, unikając głównych arterii i granic stref kontrolowanych przez różne ugrupowania.
• Nasłuchiwanie oficjalnych komunikatów wydawanych przez lokalne władze lub służby międzynarodowe, korzystając z radia na baterie lub komunikatorów satelitarnych.
• Zachowanie dyskrecji – unikanie dzielenia się informacjami o swoim pobycie i trasie przemieszczania z osobami postronnymi oraz wyłączanie lokalizacji w urządzeniach elektronicznych.

Skuteczne działanie podczas zagrożenia zależy także od wcześniejszego przygotowania, takiego jak spakowanie najważniejszych rzeczy do plecaka ewakuacyjnego oraz ustalenie sygnałów alarmowych z bliskimi. Przebywając w Jemenie, należy stosować się do zaleceń lokalnych władz oraz regularnie informować najbliższych i ambasadę o swoim położeniu.